De beurskrach van 1929 was de plotselinge en massale instorting van aandelenkoersen op de New Yorkse beurs Wall Street, die plaatsvond in oktober 1929. In enkele dagen tijd verdampten enorme vermogens, raakten miljoenen mensen hun spaargeld kwijt en werd de basis gelegd voor de ergste economische crisis die de moderne wereld ooit heeft meegemaakt: de Grote Depressie.
Het was geen gewone dip. De crash van 1929 gold lange tijd als de maatstaf voor financiële rampen, en de gevolgen waren wereldwijd voelbaar. Om te begrijpen hoe zoiets kon gebeuren, is het goed om te kijken naar de aanloop, de crash zelf en wat er daarna volgde.
De jaren twintig: euforie op de beurs
In de jaren twintig leefden de Verenigde Staten in een sfeer van optimisme en groei. De economie bloeide, nieuwe technologieën zoals de auto en de radio vonden massaal aftrek, en steeds meer gewone Amerikanen gingen investeren op de beurs. Aandelen kopen was niet langer voorbehouden aan de rijken. Mensen leenden geld bij banken om aandelen te kopen, in de hoop snel winst te maken. Dit werd “kopen op marge” genoemd.
De koersen stegen jaar na jaar. Bedrijven werden gewaardeerd op verwachtingen, niet altijd op werkelijke winsten. Er was sprake van een speculatieve zeepbel: de prijzen van aandelen stonden ver boven hun werkelijke waarde. Zolang iedereen bleef kopen, bleef de zeepbel groeien.
De crash zelf: zwarte donderdag, vrijdag en dinsdag
Op donderdag 24 oktober 1929, sindsdien bekend als Zwarte Donderdag, begonnen de koersen plotseling te dalen. Beleggers raakten in paniek en probeerden massaal hun aandelen te verkopen. Op dat moment probeerden grote bankiers de markt nog te stabiliseren door zelf aandelen op te kopen, wat tijdelijk werkte.
Maar de rust was van korte duur. Op maandag 28 oktober daalde de Dow Jones Industrial Average met bijna 13 procent op één dag. De dag daarna, Zwarte Dinsdag (29 oktober 1929), volgde een nog grotere val: opnieuw meer dan 11 procent verlies. Miljoenen aandelen werden gedumpt tegen bodemprijzen. Er waren haast geen kopers meer te vinden.
De totale schade in de weken na de crash was enorm. Tegen eind 1929 was de waarde van de aandelenmarkt met tientallen procenten gedaald ten opzichte van de piek eerder dat jaar. Mensen die geleend hadden om te investeren, konden hun schulden niet meer terugbetalen. Banken die zelf ook in aandelen hadden belegd, raakten in de problemen.
Oorzaken van de beurskrach 1929
De crash was niet het gevolg van één enkele oorzaak. Meerdere factoren speelden tegelijk een rol:
- Overgewaardeerde aandelen. Koersen waren jarenlang harder gestegen dan de onderliggende bedrijfsresultaten rechtvaardigden.
- Speculatie op krediet. Enorme hoeveelheden geleend geld werden ingezet voor aandelenhandel. Zodra koersen daalden, moesten beleggers leningen terugbetalen en aandelen noodgedwongen verkopen.
- Zwakke bankensector. Veel kleinere banken hadden nauwelijks reserves en konden verliezen niet opvangen.
- Overproductie in de industrie. Fabrieken produceerden meer dan er verkocht kon worden. De economische groei was deels kunstmatig.
- Gebrek aan regulering. Er was weinig toezicht op de financiële markten, wat wilde speculatie mogelijk maakte.
De gevolgen: van Wall Street naar de hele wereld
Na de beurskrach van 1929 volgde een periode van economische neergang die de geschiedenis inging als de Grote Depressie. In de VS sloten duizenden banken hun deuren, verloren miljoenen mensen hun baan en daalde het nationaal inkomen dramatisch. De werkloosheid in de VS steeg in de vroege jaren dertig naar schattingen van rond de 25 procent.
De gevolgen bleven niet beperkt tot Amerika. Europa, en zeker ook Nederland en Duitsland, werd hard geraakt. Banken overal ter wereld hadden geld uitgeleend aan Amerika of geïnvesteerd in Amerikaanse aandelen. Toen die waarde wegviel, trokken buitenlandse investeerders hun geld terug uit Europese landen. In Duitsland droeg de economische crisis bij aan politieke instabiliteit en het opkomende nationalisme, met alle gevolgen van dien voor de jaren die volgden.
Wat veranderde er door de crash?
De beurskrach van 1929 leidde tot fundamentele veranderingen in hoe overheden en toezichthouders omgingen met financiële markten. In de VS voerde president Franklin D. Roosevelt zijn New Deal in: een reeks maatregelen om de economie te stimuleren en werklozen aan het werk te helpen. Bovendien werden er nieuwe wetten ingevoerd om banken beter te reguleren en speculatie aan banden te leggen.
De Glass-Steagall Act van 1933 was een direct gevolg van de crisis: die wet scheidde gewone spaarbankactiviteiten van risicovolle investeringsbanken. Ook werd de Securities and Exchange Commission (SEC) opgericht als toezichthouder op de aandelenmarkt, een instituut dat tot op de dag van vandaag actief is.
Veelgestelde vragen over de beurskrach van 1929
Wanneer vond de beurskrach van 1929 precies plaats?
De zwaarste dagen vielen op 24 oktober (Zwarte Donderdag) en 29 oktober 1929 (Zwarte Dinsdag). De neergang duurde daarna nog jaren voort.
Hoe lang duurde het voor de beurs herstelde?
De Dow Jones bereikte zijn dieptepunt in juli 1932. Het duurde tot 1954 voordat de index het niveau van voor de crash van 1929 weer haalde, een herstelperiode van ongeveer 25 jaar.
Kon de crash voorkomen worden?
Economen zijn het erover eens dat betere regulering van kredietverstrekking en aandelenhandel de zeepbel kleiner had kunnen houden. Of de crash volledig te vermijden was, valt moeilijk te zeggen. De fundamenten voor een correctie waren al jaren aan het groeien.
Wat is het verschil met de crisis van 2008?
Bij de financiële crisis van 2008 speelden ook overgewaardeerde activa en te makkelijk verstrekt krediet een hoofdrol, maar centrale banken en overheden grepen veel sneller en grootschaliger in dan in 1929. Mede daardoor werd een herhaling van de Grote Depressie voorkomen.
De beurskrach van 1929 laat zien hoe snel een zeepbel kan knappen als het vertrouwen verdwijnt. De les die er na bijna een eeuw nog steeds uit getrokken wordt: speculatie op geleend geld is riskant, en markten zonder toezicht kunnen in korte tijd enorme schade aanrichten, ver voorbij de beurs zelf.
